राजस्थान सामान्य ज्ञान : गांधी युग

कांग्रेस अधिवेशन

          सन्         स्थान         अध्यक्ष
        1885         बम्बई         व्योमेश चन्द्र बनर्जी
        1886         कलकत्ता         दादाभाई नौरोजी
        1887         मद्रास         बदरूद्दीन तैयबजी
        1888         इलाहाबाद         जार्ज यूले
        1889         बम्बई         विलियम वेडरबर्न
        1890         कलकत्ता         फिरोजशाह मेहता
        1891         नागपुर         वी. आनन्द चार्लू
        1892         इलाहाबाद         व्योमेश चन्द्र बनर्जी
        1893         लाहौर         दादाभाई नौरोजी
        1894         मद्रास         अल्फ्रेड वेव
        1895         पूना         सुरेन्द्र नाथ बनर्जी
        1896         कलकत्ता         रहीमतुल्ला सायानी
        1897         अमरावर्ती         शंकरन नायर
        1898         मद्रास         आनन्द मोहन बसु
        1899         लखनऊ         रमेशचन्द्र दत्त
        1900         लाहौर         नारायण गणेश चंदावरकर
        1901         कलकत्ता         दिनशा इदुलची वाचा
        1902         अहमदाबाद         सुरेन्द्र नाथ बनर्जी
        1903         मद्रास         लाल मोहन घोष
        1904         बम्बई         सर हेनरी कॉटन
        1905         बनारस         गोपाल कृष्ण गोखले
        1906         कलकत्ता         दादाभाई नौरोजी
        1907         सूरत (स्थागित)         रास बिहारी घोष
        1908         मद्रास         रास बिहारी घोष
        1909         लाहौर         मदन मोहन मालवीय
        1910         इलाहाबाद         विलियम वेडर बर्न
        1911         कलकत्ता         विशन नारायण दत्त
        1912         बांकीपुर         रा. बा. रंगनाथ नृसिंह मुधोलकर
        1913         करांची         नवाब सैयद मुहम्मद बहादुर
        1914         मद्रास         भूपेन्द्र नाथ बसु
        1915         बम्बई         सत्येन्द्र प्रसाद सिन्हा
        1916         लखनऊ         अम्बिका चरण मजूमदार
        1917         कलकत्ता         ऐनी बेसेंट
        1918         बम्बई (विशेष)         सैयद इमाम हसन
        1918         दिल्ली         मदन मोहन मालवीय
        1919         अमृतसर         मोती लाल नेहरू
        1920         नागपुर         चक्रवर्ती विजय राघवाचार्य
        1920         कलकत्ता (विशेष)         लाला लाजपत राय
        1921         अहमदाबाद         अजमल खां
        1922         गया         चितरंजन दास
        1923         काकोनाडा         मोहम्म्द अली
        1923         दिल्ली (विशेष)         अबुल कलाम आजाद
        1924         बेलगांव         महात्मा गांधी
        1925         कानपुर         सरोजनी नायडू
        1926         गोहाटी         श्रीनिवास अयंगर
        1927         मद्रास         डॉ. अन्सारी
        1928         कलकत्ता         मोती लाल नेहरू
        1929         लाहौर         जवाहर लाल
        1931         कराँची         सरदार पटेल
        1932         दिल्ली         रणछोड़मल अमृतलाल
        1933         कलकत्ता         नैल्ली सेन गुप्ता
        1934         बम्बई         राजेन्द्र प्रसाद
        1936         लखनऊ         जवाहर लाल नेहरू
        1937         फैजपुर         जवाहर लाल नेहरू
        1938         हरिपुरा         सुभाषचन्द्र बोस
        1939         त्रिपुरा         सुभाषचन्द्र बोस
        1940         रामगढ़         अबुल कलाम आजाद
        1946         मेरठ         जे. बी. कृपलानी

नौसेना विद्रोह (1946 .) :

  • 18 फरवरी, 1946 ई. को बम्बई में नौसेना ने खुला विद्रोह कर ब्रिटिश सम्मान को गहरी चोट पहुंचाई। यह विद्रोह तलवार नामक जहाज से आरम्भ हुआ था। विद्रोह के प्रमुख नेता एम. एस. खान थे।
  • प्रमुख मांगे : बेहतर भोजन, बेहतर जीवन, भेदभाव का अंत, आजाद हिन्द फौज के कैदियों की रिहाई आदि।
  • 23 फरवरी, 1946 को पटेल ने जिन्ना की सहायता से नौ सैनिकों को समर्पण के लिए तैयार कर लिया।

कैबिनेट मिशन (1946 .) :

  • ब्रिटेन की एटली सरकार ने भारत को औपनिवेशिक स्वराज प्रदान करने के उद्देश्य से 19 फरवरी, 1946 को कैबिनेट मिशन भारत भेजने की घोषणा की।
  • इस मिशन में भारत मंत्री लार्ड पैथिक लॉरेंस, सर स्टैफोर्ड क्रिप्स और ए. बी. अलेक्जेंडर शामिल थे।
  • कैबिनेट मिशन योजना के मुख्य तथ्य : भारत एक संघ होगा, ब्रिटिश भारत और देशी रियासतों का एक संघ बने, जिसके हाथों में विदेश विभाग, रक्षा तथा यातायात संबंधी रखे अथवा प्रान्तों से।
  • मिशन ने पाकिस्तान की मांग को स्वीकार नहीं किया।
  • संविधान निर्माण से पूर्व एक अंतरिम सरकार का गठन।

माउन्टबेटन योजना (1947 .) :

  • माउण्ट बेटन योजना को ’बाल्कन योजना‘ के नाम से भी जाना जाता है।
  • भारत की तत्कालीन स्थिति से चिंतित होकर ब्रिटेन के प्रधानमंत्री एटली ने 20 फरवरी, 1947 को यह घोषणा की कि अंग्रेजी सरकार जून, 1948 ई. के पूर्व सत्ता भारतीयों को सौंप देगी।
  • इस घोषणा के तहत 24 मार्च, 1947 ई. को लार्ड माउन्टबेटन वायसराय बने।
  • 3 जून, 1947 को उनकी योजना प्रकाशित हुई। इसी के तहत भारत-पाक विभाजन हुआ।
  • भारतीय स्वतंत्रता अधिनिमय 1947 . : ब्रिटिश पार्लियामेंट ने 4 जुलाई, 1947 को भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम प्रस्तावित किया जो 18 जुलाई, 1947 को स्वीकृत हो गया।
  • 14 अगस्त को पाकिस्तान का निर्माण हुआ और ठीक 12 बजे रात्रि को 15 अगस्त, 1947 ई. को भारत स्वतंत्र हुआ। जिन्ना पाकिस्तान के गवर्नर जनरल और लियाकत अली प्रधानमंत्री बने। भारत के गवर्नर जनरल लार्ड माउन्टबेटन और प्रधानमंत्री जवाहरलाल नेहरू बने।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You cannot copy content of this page